Emrooz

آرمان در راه
شرق: در پى رياست جمهورى محمود احمدى نژاد در انتخابات سوم تيرماه ۱۳۸۴ رقيبان اصلاح طلب وى به فكر كارهاى تازه اى افتاده اند. ورود احمدى نژاد به دولت دو گروه از نخبگان را به خارج از قدرت هدايت مى كند. اول روحانيان عالى رتبه اى چون كروبى و هاشمى كه در گذشته از اركان حاكميت به حساب مى آمدند و اكنون رقابت را به احمدى نژاد واگذار كرده اند و دوم مديران عالى رتبه اى كه احتمالاً در پى انقلاب مديريتى احمدى نژاد از بوروكراسى كشور خارج مى شوند. بر اين عده روشنفكرانى كه هرگز در قدرت نبوده اند را نيز مى توان افزود. اكنون همه اين افراد در پى ايجاد احزاب سياسى هستند.
•حزب آرمان، حزب كروبى
مهدى كروبى نامزد نهمين دوره انتخابات رياست جمهورى كه در بيست وهفتم خرداد ماه امسال بيش از پنج ميليون راى به دست آورد امروز موسسان حزب نزديك به خود را به وزارت كشور معرفى مى كند تا به وعده خود درباره ايجاد يك حزب اصلاح طلب عمل كند. وى زمانى وعده تشكيل چنين حزبى را به حاميان خود داد كه در مرحله اول انتخابات رياست جمهورى ايران در كمال ناباورى دريافت محمود احمدى نژاد نفر دوم انتخابات شده و او به مقام سوم دست يافته است. كروبى در آغاز شمارش آرا از سوى وزارت كشور مقام دوم را در اختيار داشت اما هنگامى كه در نيمه شب ۲۸ خرداد به نوشته خودش به «خواب اصحاب كهف» فرو رفت و برخاست دريافت كه جايگاه خود را به احمدى نژاد واگذار كرده است. اين درحالى بود كه كروبى در ۱۱ استان مقام اول را در اختيار داشت و در پنج استان از موقعيتى برابر با احمدى نژاد برخوردار بود اما رئيس جمهور منتخب ايران تنها در هفت استان مقام اول را در اختيار داشت. سرانجام شمارش آرا در تهران و اصفهان كار را به نفع احمدى نژاد تمام كرد و او با اندكى فاصله از هاشمى رفسنجانى ابتدا در بيست و هفتم خرداد به مقام دوم و سپس در سوم تيرماه به مقام اول رسيد. اكنون احمدى نژاد رئيس جمهور است اما مهدى كروبى هنوز نااميد نشده است و به همين دليل طى بيانيه اى اعلام كرد براى بازگشت به قدرت از راه دموكراتيك حزب تشكيل خواهد داد. كروبى در نامه مشهور خود نوشته بود: «تصميم به تشكيل حزبى فراگير و غيرحكومتى گرفته ام، خوشبختانه سفرهاى چهار ماه اخير اينجانب را با ميليون ها ايرانى متدين خالص و دلسوز آشنا كرد كه دغدغه اصلى آنها حفظ اصول و در عين حال رفع مشكلات فراوان جامعه است و اكنون مطمئن هستم اكثر آنها آمادگى دارند در تشكيل حزبى فراگير با اينجانب همكارى نمايند. حزبى كه اينجانب تشكيل مى دهم و هر كسى كه اكثريت اعضا خواستند دبيركل آن خواهد بود هم، از حيثيت ملت بزرگ و شريف ايران دفاع خواهد كرد و هم براى شفاف شدن مواضع و تقويت مبانى تحزب اقدام مى نمايد و هم به شدت با دو گروه كه دشمنان اصلى انقلاب و كشور هستند يعنى اقتدارگرايان متحجر و سكولارهاى مخالف نظام مرزبندى خواهد داشت، حزب مورد نظر اينجانب به شدت در برابر كسانى كه با راى مردم مخالف هستند، ايستادگى خواهد كرد و اگر لازم باشد آنها را به مردم معرفى مى كند.» كروبى هفته گذشته طى فراخوانى از راى دهندگان به خود و نيز ديگر مردم درخواست كرد نام پيشنهادى خويش را براى حزبى كه او موسس اصلى آن است، اعلام كنند. به گزارش خبرنگار شرق نام هاى متعددى به كروبى براى اين حزب پيشنهاد شده است. سهراب اكبرى يكى از راى دهندگان به كروبى نوشته است: «آرزو داشتم شما را در مسند رياست جمهورى ببينم. چرا كه جنابعالى را از ياران صديق حضرت امام مى دانستم ... پيشنهاد تشكيل حزب از طرف شما باعث خوشحالى من شد. نام حزب را شجاعت اسلامى يا صراحت اسلامى بگذاريد.» در واقع اين راى دهنده به كروبى صفتى در او را به صفت حزب ترجمه مى كند. كروبى كه به نظر مى رسد در انتخابات رياست جمهورى اخير با وجود ناكامى از كسب كرسى رياست جمهورى احيا شده است نزد عمده اصلاح طلبان به اين صفت مشهور است. احياى او از نگاه ناظران سياسى از دو جهت قابل توجه است. اول آنكه برخى شكست او را در انتخابات مجلس هفتم با آراى اندك به رخ وى مى كشيدند و ديگر آنكه برخى پاره اى مواضع او در مجلس ششم به خصوص درباره بازنگرى قانون مطبوعات را محافظه كارانه مى دانستند. اما كروبى با راى بالاتر از حد انتظار و پيش بينى ها و نيز مواضع پس از ۲۷ خرداد نشان داد كه توانسته به هر دو نقد درباره خود پاسخى عملياتى بدهد. محمدرضا نيك خلق معمار هم در نامه اى به كروبى از او خواسته است، حزب خود را «با توجه به اينكه طبقه كارگر اكثريت جامعه ايران را تشكيل مى دهند» حزب كارگران مسلمان بنامد. اين در حالى است كه كروبى در انتخابات اخير بخش عمده اى از آراى غيرقابل پيش بينى خود را در مناطق محروم به ويژه جنوب ايران به دست آورده است. وعده وى براى اختصاص پنجاه هزار تومان از محل سوبسيدهاى نفتى به هر ايرانى بالاى هجده سال در ميان فرودستان ايران مورد استقبال واقع شد. به گونه اى كه گفته مى شود با توجه به بهاى شصت دلارى نفت محمود احمدى نژاد نيز وعده داده است، مردم لذت افزايش بهاى نفت را بر سر سفره هاى خود احساس كنند. يكى ديگر از حاميان كروبى كه او را رهبر اصلاحات خوانده، از او خواسته است يكى از اسامى زير را به عنوان نام حزب خود برگزيند: حزب خط امام، حزب راه امام، حزب جمهوريت و... كروبى از جمله رهبران جريانى است كه اكنون كمتر اما در گذشته به نام جناح خط امام شناخته مى شدند و به پيروى از بنيانگذار جمهورى اسلامى مشهور بودند. اين جناح اكثريت مجلس سوم را در اختيار داشت و با حمايت معنوى امام خمينى در دهه ۶۰ عمده مصادر حكومتى را در دست داشت. در ميان نام هايى كه براى حزب كروبى پيشنهاد شده نام هايى چون ائتلاف جمهوريخواهان و حزب اصلاح طلبان هم به چشم مى خورد. يكى از كسانى كه به كروبى نامه نوشته در نامه خود متذكر شده كه: «چنانچه مى خواستيد مى توانستيد پسوند يا پيشوند اسلامى را نيز به اين نام ها اضافه نماييد. گو اينكه ديگر از اين پسوند اسلامى خيلى استفاده ابزارى شده است. براى كشورى كه اكثريت آن را مسلمانان تشكيل داده اند، اين مسئله بديهى است. و غيرمسلمان ها هم بايد بتوانند عضو اين حزب شوند.» كروبى اما معتقد است حزب او از يا يك سو با سكولارها و از سوى ديگر با متحجران مرزبندى خواهد داشت. وى در گفت وگو با خبرنگار شرق تاكيد مى كند، شيوه اين حزب جديد اصلاح طلبى به همان روشى خواهد بود كه او در اين سال ها پيگيرى كرده است. يكى ديگر از حاميان كروبى به او نوشته است: «در سال هاى اخير احزاب مختلفى اعلام موجوديت كرده اند و اسامى متين و زيبايى از قبيل عدالت ، آزادى، حقوق بشر، استقلال، اعتدال، دموكراسى و... را در نام خود استفاده كرده اند ولى به لحاظ دلايل مختلف نتوانسته اند افكار عمومى را رهبرى كنند. از جمله آنكه هيچ كدام از اين احزاب در سراسر كشور بيش از دو هزار عضو نداشته اند. حزبى موفق است كه اعضاى ميليونى داشته باشد.» على محمدى از تهران هم از كروبى خواسته است شعار اصلى حزب خود را عدالت، قانون و رفاه قرار دهد. فرد ديگرى نام حزب حقوق و آزادى مردم را پيشنهاد كرده است. جمعى از بازاريان و توليدگران هم نام حزب حقوق مردم را بر زبان آورده اند و يكى هم اعلام كرده، حاضر است، دفترى در اختيار اين حزب قرار دهد. حزب رهايى، حزب رفاه و حزب اميد از نام هاى ديگر است. مجمع اسلامى دانش آموزان و جوانان خوزستان هم اعلام كرده اند حاضرند به عنوان شاخه استانى حزب جديد فعاليت كنند. اما نامى كه بيش از همه از سوى خود مهدى كروبى مورد توجه قرار گرفته است «حزب آرمان» است. كروبى اين حزب را گروهى سياسى با گرايش هاى اصلاح طلبانه و طرفدار دموكراسى اجتماعى و دينى مى داند. جهت گيرى حزب كروبى به سوى همان مردمى خواهد بود كه به وى در يازده استان محروم كشور راى دادند. به اين معنا حزب كروبى نسبت به احزاب اصلاح طلب ديگر چپ گرا محسوب مى شود. اگر توجه حزب مشاركت به طبقه متوسط جامعه است حزب آرمان توجه خود را به طبقه محروم متوجه خواهد ساخت. كروبى در دهه ۶۰ شكاف اصلى جامعه ايران را ميان فقر و غنا مى دانست و به همين دليل به جريان هاى راستگرا حمله مى كرد. كروبى در عين حال هفته گذشته از همه مسئوليت هاى خود در مجمع روحانيون مبارز ايران و مجمع تشخيص مصلحت نظام استعفا داد. در مجمع روحانيون مبارز او از آغاز تاكنون مقام دبيركلى را در اختيار داشته است. اين گروه سياسى در انتخابات ۲۷ خرداد چند شاخه شده بود. گروهى مانند رسول منتجب نيا و على اكبر محتشمى از كروبى حمايت مى كردند، برخى مانند موسوى لارى تلويحاً حامى معين بودند، جمعى مانند مجيد انصارى حامى هاشمى بودند و گروهى مانند سيد محمد خاتمى و موسوى خوئينى ساكت بودند. كروبى در نامه مشهور خود پس از انتخابات نسبت به اين وضعيت در مجمع روحانيون مبارز اعتراض كرده بود. تا قبل از اين روز نظرسنجى ها درباره انتخابات به گونه اى بود كه كروبى را در رده هاى پايين تر از پنجم قرار مى داد. كروبى اما نااميد نبود و در انتخابات تا مرز مقام دوم بالا آمد. اكنون او به اتكاى همين راى در پى ايجاد حزب آرمان است. كروبى براى تشكيل اين حزب از همه مسئوليت هاى خود كنار رفته: «اينجانب بارها در سال هاى گذشته از اينكه تعدادى از احزاب توسط قدرتمندان درست شده و رقابت را در ساير احزاب و گروه ها سخت كرده اند انتقاد كرده ام. امروز براى آنكه خودم مشمول اين انتقاد نباشم و شائبه هر گونه سوءاستفاده از قدرت سياسى و اجرايى در تشكيل و ادامه فعاليت حزبى منتفى شود از كليه مسئوليت هاى سياسى استعفا مى دهم.» حزب آرمان در راه است تا كروبى آراى سيال خود را گردهم آورد و آن گاه بار ديگر وارد انتخابات شود.
• جبهه اعتدال، جبهه هاشمى
از سوى ديگر اكبر هاشمى رفسنجانى نيز پس از ساليان دراز دورى از فعاليت حزبى از صبح روز سوم تيرماه قبل از آنكه نتايج انتخابات روشن شود خبر از ايجاد جبهه اى سياسى به نام جبهه اعتدال ايران اسلامى داده بود. وى تشكيل اين جبهه را از سوى خود يك مسئوليت تاريخى ناميده بود و پس از پيروزى احمدى نژاد نيز در ديدار با مشاوران انتخاباتى خود گفت: «تشكيل جبهه اعتدال اسلامى يك ضرورت است و بهتر است چند نفر از همكاران پيشقدم شوند و اساسنامه اى مانند حزب جمهورى اسلامى تدوين كنند. در اين اساسنامه شرايط عضويت بايد مشخص باشد تا خود تبديل به يك موضوع اختلافى نشود. اگر در تشكيل جبهه تاخير بيفتد بهتر از آن است كه با عجله كارى را انجام دهيم و بعد در آن مشكلى ايجاد شود.» سخنان هاشمى در شرايطى بيان مى شود كه در يك هفته فاصله از ۲۷ خرداد تا ۳ تير ۸۴ جبهه اى رنگارنگ از كسانى كه او را در مرحله دوم انتخابات بر رقيبش ترجيح مى دادند تشكيل شده بود كه در آن از اصلاح طلبان تا محافظه كاران معتدل حضور داشتند. هاشمى پيش از اين تجربه فعاليت حزبى در حزب جمهورى اسلامى و جامعه روحانيت مبارز داشت. حزب جمهورى اسلامى در سال ۱۳۵۷ تشكيل شد و آيت الله بهشتى، آيت الله خامنه اى، آيت الله موسوى اردبيلى، دكتر باهنر و هاشمى پنج عضو موسس آن بودند. هاشمى از اعضاى موثر اين حزب بود كه در يك سر آن ميرحسين موسوى و در سر ديگر اسدالله بادامچيان عضو بودند و وى معدل آن گروه به شمار مى رفت. اما در سال ۱۳۶۶ حزب تعطيل شد.
هاشمى همواره از تعبير پايين كشيدن فتيله حزب به جاى تعطيلى استفاده مى كند و اكنون نيز ايده آل خود را در چنين جريانى مى جويد كه بيش از حزب به جبهه شباهت دارد. در سال هاى ميانى دهه ۷۰ هم گروهى از طرفداران هاشمى حزبى به نام كارگزاران سازندگى را ايجاد كردند كه به نظر مى رسيد نزديك ترين حزب به هاشمى باشد اما با زندانى شدن دبير كل اين حزب، درگذشت يك عضو موثر آن و نيز حذف عمده سران كارگزاران چراغ اين حزب هم خاموش شد تا آنجا كه در انتخابات فعلى هم اعضاى حزب به صورت منفرد و نه تشكيلاتى براى هاشمى كار مى كردند. ديگر حزب نزديك به هاشمى كه در انتخابات اخير فعال بود به نام حزب اعتدال و توسعه شناخته مى شود. دبير كل اين حزب محمد باقر نوبخت است. در عين حال گروه هايى مانند خانه كارگر و حزب كار نيز از جمله حاميان هميشگى هاشمى هستند كه به احتمال زياد در قالب جبهه اعتدال فعال خواهند شد. تا اينجاى كار اگر جبهه اعتدال با احزاب فعلى حامى هاشمى تشكيل شود اتفاق مهمى رخ نداده است آن چه مهم است اينكه هاشمى خواهد توانست حمايت هاى مقطعى افراد منفرد از خود را به حمايتى دائمى تبديل كند؟ هاشمى در مرحله دوم انتخابات توانست با جلب آراى حاميان معين و تحريميان شش ميليون راى خود را به ده ميليون ارتقا دهد. آن ائتلاف محصول ترس بود اما اكنون در دوره اى كه بين ياس و اميد در نوسان است هاشمى مى تواند ده ميليون راى خود را حفظ كند؟ آينده به اين پرسش پاسخ خواهد داد.
• جبهه دموكراسى خواهى، جبهه معين
مصطفى معين كه با چهار ميليون راى نشان داد مى تواند يك اقليت قدرتمند را ساماندهى كند در اولين اظهار نظر خود پس از انتخابات اعلام كرد جبهه دموكراسى خواهى را ادامه خواهد داد. اين جبهه ائتلافى ميان حزب مشاركت و نهضت آزادى بود كه در نوع خود اتفاقى جالب توجه در تحولات سياسى ربع قرن اخير به شمار مى رفت. گرچه در آغاز به نظر مى رسيد لايه هاى جوان تر ملى- مذهبى ها و لايه هاى پير تر مشاركتى ها با اين ائتلاف مخالفند اما سرانجام هر دو جريان از مصطفى معين در مرحله اول و از هاشمى رفسنجانى در مرحله دوم حمايت كردند. جبهه دموكراسى خواهى به دليل دورى از نهاد قدرت آسيب پذيرترين ائتلاف سياسى موجود است اما اگر اين جبهه به رهبرى معين ادامه پيدا كند مى توان آينده اى متفاوت را براى آن پيش بينى كرد. ناظران سياسى پيش بينى مى كنند نخبگان و روشنفكران منفردى كه در انتخابات اخير از حاميان معين و هاشمى به حساب مى آيند در ادامه بيش از همه به سوى اين جبهه هدايت شوند.
• فعاليت هاى پراكنده و نخبگان مرجع
در شرايطى كه ميل به فعاليت حزبى در ميان اصلاح طلبان اوج گرفته است يك شخصيت كاملاً غير منتظره نشانه هايى از فعاليت سياسى از خود نشان داده است و آن كسى نيست جز مهندس مير حسين موسوى. مهندس موسوى كه در ۸ سال گذشته همواره نامزدى رياست جمهورى را رد كرده است شب انتخابات ۳ تير با بيانيه اى وارد صحنه رقابت ها شد. در عين حال منابع نزديك به موسوى خبر مى دهند كه ممكن است وى بخواهد به تجربه هاى تازه ترى در حوزه سياست ورزى دست زند. ديدار موسوى با آيت الله صانعى نيز از اين دست است. ضمن آن كه به زودى سيد محمد خاتمى نيز از عرصه مديريت اجرايى كنار مى رود و مى تواند به نقطه آغاز دوم خرداد بازگردد. آن زمان خاتمى گمان مى كرد كه در رقابت با ناطق نورى با آراى يك اقليت قابل توجه شكست مى خورد و با اتكا به همين آرا يك اقليت منسجم و منتقد را رهبرى مى كند و حزب تشكيل مى دهد. اكنون آن شكست پس از هشت سال رخ داده است. پس زمان تشكيل يك حزب فراگير اصلاح طلب به جاى چند حزب پراكنده رسيده است. اما چه كسى بار اين كار را بر دوش مى كشد؟